Boeddhabeelden uit Birma (Myanmar): zo herkent u ze

Door Peter Vredeveld, verzamelaar van boeddhistische kunst

De meeste beelden in onze galerie in Deventer komen uit Birma, het land dat tegenwoordig officieel Myanmar heet. Peters handel in boeddhistische kunst begon ruim twintig jaar geleden in Birma, en sindsdien zijn duizenden Birmese Boeddha's door onze handen gegaan.

Als u weet waar u op moet letten, is een Birmees Boeddhabeeld meestal goed te herkennen: een rustig gezicht met neergeslagen ogen, de rechterhand die naar de aarde reikt en, bij latere beelden, een band over het voorhoofd of een hoge kroon met juwelen. Hieronder bekijken we het gezicht, de handen, het gewaad, de sokkel en het oppervlak, en hoe die veranderden van de vroege Pyu-stadstaten tot de Mandalay-periode.

Bekijk onze Birmese Boeddhabeelden

Waaraan herkent u een Birmees Boeddhabeeld?

Geen enkel detail bewijst op zichzelf dat een beeld uit Birma komt. Het loont dus om naar meerdere kenmerken tegelijk te kijken. Dit zijn de zes waar wij als eerste op letten.

1. Het aardeaanrakingsgebaar. De meeste Birmese Boeddha's zitten in de bhumisparsha mudra. De rechterhand rust over de rechterknie met de vingers naar de grond, de linkerhand ligt open in de schoot. Het gebaar verwijst naar het moment waarop de Boeddha de aarde tot getuige riep van zijn verlichting. Andere handgebaren komen ook voor, maar veel minder vaak.

2. Het gezicht. Gezichten veranderen sterk per periode, en daarom is het gezicht het beste aanknopingspunt om een beeld te dateren. Bagan-gezichten zijn breed en sereen. Ava-gezichten hebben zware, halfgesloten oogleden en lange oorlellen die onderaan naar buiten uitlopen. Shan-gezichten zijn hoekiger, met een kleine mond. Mandalay-gezichten zijn vol, rond en jeugdig.

3. Hoofd en haar. Het haar is weergegeven als kleine krulletjes. Bovenop zit de ushnisha, de verhoging op de kruin, vaak afgewerkt met een kleine spits of een lotusknop. Beelden uit de Mandalay-periode hebben een platte band over het voorhoofd die haar en gezicht scheidt. Daaraan herkent u ze het snelst. Benieuwd wat die krulletjes zijn? Lees wat er op het hoofd van de Boeddha zit.

4. Het gewaad. Bij zittende beelden bedekt het gewaad meestal de linkerschouder en blijft de rechterschouder bloot. Staande beelden hebben vaak beide schouders bedekt. Vroege beelden tonen een glad gewaad dat strak om het lichaam valt. Mandalay-gewaden hebben diepe, golvende plooien en versierde zomen, vaak ingelegd met stukjes gekleurd glas.

5. De sokkel. Birmese Boeddha's zitten op getrapte of ingesnoerde tronen en op lotussokkels. Latere tronen kunnen rijk versierd zijn met snijwerk, lakreliëf en ingelegd glas. In ons artikel over waar een Boeddhabeeld op staat leest u meer over de symboliek.

6. Het oppervlak. Veel Birmese beelden, van hout en van brons, werden met lak bedekt en daarna met bladgoud. Op oude bronzen vindt u vaak nog sporen van die rode of zwarte lak. Afgesleten verguldsel op de knieën, het gezicht en de handen, waar gelovigen het beeld aanraakten, is een normaal teken van ouderdom.

Perioden en stijlen van Birmese Boeddhabeelden

Birmese Boeddha's worden meestal benoemd naar de periode of de regio waar ze vandaan komen. De jaartallen hieronder zijn de jaartallen die wij in onze collectie aanhouden. Stijlen liepen in elkaar over en werkplaatsen bleven oudere stijlen maken lang nadat een koninkrijk was verdwenen. De stijl van een beeld zegt dus niet altijd iets over de ouderdom. Elke periode heeft een eigen pagina met meer achtergrond, en een overzicht van alle regio's vindt u bij stijlen en perioden van Boeddhabeelden.

Pyu-periode (3e tot 9e eeuw)

De oudste Boeddhabeelden van Birma werden gemaakt in de Pyu-stadstaten en tonen een sterke Indiase invloed. Pyu-beelden zijn zeer zeldzaam. Meer over Boeddhabeelden uit de Pyu-periode.

Mon-stijl (Zuid-Birma)

De Mon-koninkrijken in het zuiden van het land behoorden tot de eersten in de regio die het Theravada-boeddhisme volgden, en hun kunst had grote invloed op Bagan. Meer over Boeddhabeelden uit de Mon-periode.

Bagan-periode (1044 tot 1347)

Het eerste grote Birmese koninkrijk en de tijd van de tempelvlakte van Bagan. Bagan-Boeddha's hebben brede schouders, een stevig lichaam en een rond, sereen gezicht, en ze tonen bijna altijd het aardeaanrakingsgebaar. Lees meer over Boeddhabeelden uit de Bagan-periode of bekijk de Bagan-beelden in onze collectie.

Toungoo-periode (1347 tot 1596)

Vaak de gouden eeuw van Birma genoemd, toen de Toungoo-koningen een groot deel van het land weer samenbrachten. In onze indeling vormt deze periode de brug tussen Bagan en de latere Ava-stijl. Meer over Boeddhabeelden uit de Toungoo-periode.

Ava-periode (1618 tot 1789)

Genoemd naar de koningsstad Ava (Inwa), vlak bij het huidige Mandalay. Let op zware oogleden, lange oorlellen die onderaan naar buiten uitlopen en een getrapte sokkel. Lees meer over Boeddhabeelden uit de Ava-periode of bekijk de Ava-beelden in onze collectie.

Amarapura-periode (1789 tot 1853)

Amarapura was in deze tijd lange tijd de koninklijke hoofdstad. De beelden leiden naar de Mandalay-stijl, met vollere gezichten en rijkere versiering. Meer over Boeddhabeelden uit de Amarapura-periode.

Mandalay-periode (1853 tot 1948)

De laatste koninklijke stijl van Birma, en de stijl die u het vaakst tegenkomt. Een band over het voorhoofd, een vol en jeugdig gezicht, diep geplooide zomen, ingelegd glas en bladgoud maken deze beelden goed herkenbaar. Lees meer over Boeddhabeelden uit de Mandalay-periode of bekijk de Mandalay-beelden in onze collectie.

In de video hieronder laat Peter aan een witmarmeren Boeddha uit onze collectie zien waaraan u een Mandalay-Boeddha herkent. Het beeld is in Mandalay gehouwen uit één blok steen.

Shan-stijl (Oost-Birma)

Uit de Shanstaten in het oosten van het land, het gebied van het Tai Yai-volk. Shan-Boeddha's hebben een hoekig gezicht, lange oren, een kleine mond en een hoge, spits toelopende ushnisha, en zijn vaak van hout of lak gemaakt. Veel van deze beelden zitten op hoge tronen met ingelegd glas. Lees meer over Shan-Boeddhabeelden of bekijk de Shan-beelden in onze collectie.

Arakan-stijl (Rakhine, West-Birma)

Arakan, aan de westkust, was tot 1784 een zelfstandig koninkrijk en is de bakermat van de Mahamuni-traditie. Gekroonde Boeddha's zijn typisch voor deze regio. Lees meer over Arakan-Boeddhabeelden of bekijk de Arakan-beelden in onze collectie.

Birmees of Thais? Zo ziet u het verschil

Birmese en Thaise Boeddha's worden makkelijk met elkaar verward. In beide landen volgt men het Theravada-boeddhisme en in beide landen is het aardeaanrakingsgebaar favoriet. Drie dingen helpen:

• Bovenkant van het hoofd: Thaise Boeddha's uit de Sukhothai-, Ayutthaya- en Rattanakosin-periode eindigen meestal in een hoge, vlamvormige spits. De meeste Birmese Boeddha's hebben een kleinere spits of een lotusknop. Shan-beelden, met hun hoge spitse ushnisha, zijn de uitzondering.
• Lichaam: Thaise beelden zijn meestal slank en langgerekt. Latere Birmese beelden zijn voller en ronder.
• Voorhoofd: een platte band over het voorhoofd wijst sterk op Birma in de Mandalay-periode.

Zelf vergelijken? Bekijk onze Thaise Boeddhabeelden.

Gekroonde Boeddha's en andere Birmese vormen

Naast de Boeddha in een eenvoudig monniksgewaad maakten Birmese werkplaatsen nog een aantal vormen die verzamelaars tegenkomen:

• Gekroonde Boeddha's. De Boeddha draagt een hoge kroon met juwelen en koninklijke kleding. In Birma is deze vorm verbonden met het verhaal van koning Jambupati, een trotse vorst die nederig werd toen de Boeddha in koninklijke pracht aan hem verscheen. Gekroonde beelden zijn typisch voor Arakan en voor de latere Konbaung-tijd, waaronder Mandalay. Lees meer over de Jambupati-Boeddha of bekijk onze gekroonde Boeddhabeelden.
• Het Mahamuni-beeld. Het meest vereerde beeld van Birma. Koning Bodawpaya haalde het in 1784 uit Arakan weg. Tegenwoordig staat het in de Mahamuni-pagode in Mandalay, waar pelgrims het lichaam met zoveel bladgoud hebben bedekt dat de oorspronkelijke vorm nauwelijks nog te zien is. Lees meer over het Mahamuni-Boeddhabeeld.
• Liggende Boeddha's tonen het heengaan van de Boeddha naar het uiteindelijke nirwana. Meer over liggende Boeddhabeelden.
• Monniken en volgelingen, vaak knielend met gevouwen handen naast een Boeddha. Meer over boeddhistische monnikenbeelden.
• Nats zijn de geesten uit het Birmese volksgeloof. De bekendste zijn de 37 grote nats, meestal afgebeeld in hofkleding. Meer over Birmese nats.

Materialen: brons, hout, lak en albast

Het materiaal vertelt veel over waar en wanneer een Birmees beeld is gemaakt.

Brons

Bronzen Boeddha's werden gegoten volgens de verlorenwasmethode en daarna vaak gelakt en verguld. Oude bronzen tonen natuurlijke slijtage en patina op de hoogste punten, en soms nog sporen van de oorspronkelijke lak, zoals het vroege bronzen beeld hiernaast. Lees meer over bronzen Boeddhabeelden of bekijk onze bronzen Boeddha's.

Hout

Meestal teakhout, gesneden, gelakt en bedekt met bladgoud. Met de jaren ontstaan fijne scheurtjes, slijt het verguldsel en komt de rode of zwarte lak tevoorschijn. Lees meer over houten Boeddhabeelden of bekijk onze houten Boeddha's.

Lak

Birma heeft een van de grote laktradities van Azië. Lak werd gebruikt om beelden af te sluiten en te versieren, om het bladgoud vast te houden en om fijne details te boetseren in lakpasta, thayo genoemd. Sommige Boeddha's, vooral Shan-beelden, zijn grotendeels uit lak opgebouwd. Lees meer over Birmees lakwerk of bekijk ons lakwerk.

Albast en marmer

De witte steen komt uit de Sagyin-heuvels ten noorden van Mandalay en werd in werkplaatsen in Mandalay bewerkt, vaak daarna beschilderd of verguld. In de handel heet het meestal albast, al is het strikt genomen een fijne marmersoort. Lees meer over marmeren Boeddhabeelden.

Boeddhisme in Birma

Bijna negen op de tien mensen in Birma zijn boeddhist, en vrijwel allemaal volgen ze het Theravada-boeddhisme. Het Boeddhabeeld hoort bij het dagelijks leven, in pagodes, kloosters en huisaltaren. De tempelvlakte van Bagan, met duizenden stoepa's, laat zien hoe belangrijk boeddhistische kunst hier al duizend jaar is. Lees meer over het Theravada-boeddhisme in Birma en over Bagan.

Onze inkoopreizen in Birma

"De Boeddha's uit Birma hebben een heel eigen karakter. Een echt mooie Boeddha straalt een enorme kracht uit. Ik kan er uren naar kijken. Je ziet echt hoeveel tijd en energie er in het maken van deze beelden is gestoken."

- Peter Vredeveld

In Birma is het voor Peter allemaal begonnen. In de loop der jaren heeft hij daar een netwerk van verzamelaars en handelaren opgebouwd. Inkopen in een land als Birma en de beelden het land uit krijgen is niet altijd makkelijk. Maar als een Boeddha eindelijk in Nederland aankomt, heeft u iets heel bijzonders.

Beschadigde beelden restaureren

Soms kopen we beschadigde Boeddhabeelden in Birma en laten we ze ter plekke restaureren door lokale ambachtslieden, met traditionele lak en verguldsel. In de film hieronder ziet u hoe dat gaat.

Heeft u zelf een beeld? Lees hoe u uw Boeddhabeeld verzorgt, en meer over het vak in ons artikel over het restaureren en bewaren van Boeddhabeelden.

Waar onze Birmese beelden vandaan komen

We halen nooit beelden weg uit gebedsplaatsen en we kopen geen antiek in Birma, omdat dat niet is toegestaan. We garanderen dat de ouderdom en de informatie die we bij elk stuk geven kloppen. Lees onze echtheidsgarantie en ons artikel zo herkent u een antiek Boeddhabeeld.

Veelgestelde vragen

Hoe zie ik of een Boeddhabeeld uit Birma komt?

Kijk naar meerdere kenmerken tegelijk: het aardeaanrakingsgebaar, de vorm van het gezicht en de oren, een band over het voorhoofd (Mandalay-periode), de plooien van het gewaad en de getrapte of versierde sokkel. Geen enkel detail geeft op zichzelf de doorslag.

Hoe oud is mijn Birmese Boeddhabeeld?

De stijl geeft een eerste indicatie van de periode, maar beelden werden vaak lang daarna nog in een oudere stijl gemaakt. Slijtage, oppervlak en constructie helpen om het verder te bepalen. Een goed begin is ons artikel zo herkent u een antiek Boeddhabeeld.

Wat is de meest voorkomende houding van een Birmese Boeddha?

De zittende Boeddha in het aardeaanrakingsgebaar, de bhumisparsha mudra.

Waarom dragen sommige Birmese Boeddha's een kroon?

Gekroonde Boeddha's tonen de Boeddha in koninklijke pracht, wat in Birma verbonden is met het verhaal van koning Jambupati. Ze zijn typisch voor Arakan en voor de Mandalay-periode.

Mag ik een antieke Birmese Boeddha kopen?

Myanmar staat de uitvoer van antiek niet toe zonder vergunning, dus vraag een handelaar altijd waar een stuk vandaan komt. Wij halen nooit beelden weg uit gebedsplaatsen en kopen nooit antiek in Birma. Meer daarover leest u in onze echtheidsgarantie.

Versturen jullie Birmese Boeddhabeelden naar het buitenland?

Ja. We versturen beelden vanuit onze galerie in Deventer, en levering overzee is ook mogelijk. Grote of kwetsbare stukken kunnen we zelf bezorgen en plaatsen, ook buiten Nederland. Alle details vindt u in onze bestelinformatie.

Bekijk alle Birmese Boeddhabeelden

Ook uit Birma: Birmese nat-beelden, offerschalen, opiumgewichten, tempels en schrijnen en Kammavaca-manuscripten.